Thế giới Phẳng
TÓM TẮT LỊCH SỬ
THẾ KỈ HAI MƯƠI MỐT
The World Is Flat
A BRIEF HISTORY OF
THE TWENTY-FIRST CENTURY

Thomas L. Friedman

THẾ GIỚI LÀ PHẲNG
Những người dịch:
Nguyễn Quang A, Cao Việt Dũng, Nguyễn Tiên Phong

CÙNG TÁC GIẢ
From Beirut to Jerusalem (1989)
The Lexus and the Olive Tree (1999)
[Chiếc Lexus và Cây Ôliu (NXB. Khoa học Xã Hội 2005)]
Longtitudes and Attitudes (2002)

THOMAS L. FRIEDMAN

THẾ GIỚI LÀ PHẲNG
Tóm tắt Lịch sử Thế kỉ Hai mươi Mốt

Farrar, Straus and Gioux / New York

Tặng Matt
và Kay
và Ron

Mục Lục

Lời giới thiệu
Thế giới Trở thành Phẳng Thế nào
Một: Khi Tôi Còn Đang Ngủ / 3
Hai: Mười Lực Làm Phẳng Thế giới / 48
Lực làm phẳng # 1. 9/11/89 / 48
Lực làm phẳng # 2. 9/8/95 / 56
Lực làm phẳng # 3. Phần mềm Work Flow / 71
Lực làm phẳng # 4. Open-Sourcing / 81
Lực làm phẳng # 5. Outsourcing / 103
Lực làm phẳng # 6. Offshoring / 114
Lực làm phẳng # 7. Xâu Chuỗi cung / 128
Lực làm phẳng # 8. Insourcing / 141
Lực làm phẳng # 9. In-forming / 150
Lực làm phẳng # 10. Các Steroid / 159
Ba: Ba sự Hội tụ / 173
Bốn: Sự Sắp xếp Vĩ đại / 201
Mĩ và Thế giới Phẳng
Năm: Mĩ và Tự do Thương mại / 225
Sáu: Những Tiện dân / 237
Bảy: Cuộc Khủng hoảng Trầm lặng / 250
Tám: Đây Không phải là một Thử nghiệm / 276

Các Nước Đang Phát triển và Thế giới Phẳng
Chín: Đức mẹ đồng trinh Guadalupe / 309
Các Công ti và Thế giới Phẳng
Mười: Các công ti đối phó thế nào

/ 339

Địa Chính trị và Thế giới Phẳng
Mười một: Thế giới Không phẳng / 371
Mười hai: Lí thuyết Dell về Ngăn ngừa Xung đột
Kết luận: Sức Tưởng tượng
Mười ba: 9/11 đối lại 11/9 / 441
Lời Cảm ơn
/ 471
Chỉ mục / 475

/ 414

LỜI GIỚI THIỆU
Bạn đọc cầm trên tay cuốn thứ mười ba* của tủ sách SOS2,
cuốn Thế giới Phẳng của Thomas L. Freedman. Cuốn sách được in
và phát hành lần đầu vào tháng 4-2005. Đây là cuốn sách thứ tư của
Freedman, cuốn thứ hai, Xe Lexus và Cây Ôliu, vừa được Nhà xuất
bản Khoa Học Xã hội xuất bản bằng tiếng Việt. T. L. Freedman là
nhà báo nổi tiếng của tờ New York Times, đi nhiều, gặp gỡ với rất
nhiều nhân vật nổi tiếng, với con mắt hết sức sắc sảo, ông trình bày
những vấn đề toàn cầu hoá rất súc tích và sinh động, ông trình bày
những vấn đề khô khan, khó hiểu một cách sáng sủa, dí dỏm, dùng
nhiều ẩn dụ giúp bạn đọc lĩnh hội vấn đề một cách dễ dàng.
Tôi nghĩ cuốn sách rất bổ ích cho các nhà chính trị, các nhà
hoạch định chính sách, vì nó trình bày những thách thức của thế
giới phẳng đối với Mĩ, với thế giới đang phát triển, với các công ti,
nên các loại độc giả này sẽ có thể thấy thông tin và ý tưởng của
Freedman gây kích thích. Các học giả chắc sẽ học được cách trình
bày đơn giản nhiều vấn đề phức tạp. Tôi nhiệt thành khuyên giới
trẻ và các doanh nhân hãy đọc cuốn sách này, vì nó sẽ bổ ích cho
họ để xác định lại mình trong học tập, khởi nghiệp, học và làm việc
suốt đời. Tất nhiên cuốn sách cũng bổ ích cho tất cả những ai quan
tâm đến tương lai, việc làm, công nghệ, khoa học, và sáng tạo.
Người dịch đã cố hết sức để làm cho bản dịch được chính xác
và dễ đọc, song do hiểu biết có hạn nên khó thể tránh khỏi sai sót.
Phần chỉ mục nội dung, ở mỗi mục chính (và cả ở mục phụ nếu
chúng tôi thấy thuật ngữ có thể là lạ), có kèm theo thuật ngữ tiếng
*

Các quyển trước gồm:
1. J. Kornai: Con đường dẫn tới nền kinh tế thị trường, Hội Tin học Việt
Nam 2001, Nhà Xuất bản Văn hoá Thông tin (NXB VHTT) 2002.
2. J. Kornai: Hệ thống Xã hội chủ nghĩa, NXB Văn hoá Thông tin 2002
3. J. Kornai- K. Eggleston: Chăm sóc sức khoẻ cộng đồng, NXB VHTT
2002
4. G. Soros: Giả kim thuật tài chính, sắp xuất bản
5. H. de Soto: Sự bí ẩn của tư bản, sắp xuất bản
6. J. E. Stiglitz: Chủ nghĩa xã hội đi về đâu? sắp xuất bản
7. F.A. Hayek: Con đường dẫn tới chế độ nông nô, sắp xuất bản
8. G. Soros: Xã hội Mở, sắp xuất bản
9. K. Popper: Sự Khốn cùng của Chủ nghĩa lịch sử, sắp xuất bản.
10. K. Popper: Xã hội mở và những kẻ thù của nó, I, Plato
11. K. Popper: Xã hội mở và những kẻ thù của nó, II, Hegel và Marx
12. Thomas S. Kuhn: Cấu trúc của các cuộc Cách mạng Khoa học

Anh để bạn đọc tiện tham khảo; tác giả dùng nhiều từ mới, một số
từ được để nguyên bằng tiếng Anh, phần giải thích nghĩa có thể tìm
thấy ở Chỉ mục.
Những người dịch cuốn sách này gồm: Cao Việt Dũng (các
Chương 9, 10, 11, 12) và Nguyễn Tiên Phong (Chương 13), phần
còn lại tôi dịch và đảm đương việc hiệu đính chung. Tôi thành thật
xin lỗi các cộng sự vì đã soát lại và sửa từng câu của các chương
đó. Làm vậy có thể mất cái hay của bản dịch ban đầu, kể cả cách
viết chính tả nhưng để cho bản dịch được nhất quán tôi đã sửa rất
nhiều, phần hay là của họ, các lỗi và thiếu sót là của tôi. Tôi chịu
trách nhiệm về mọi lỗi và sai sót của toàn bộ bản dịch.
Mọi chú thích của tác giả được đánh bằng số. Tất cả các chú
thích đánh dấu sao (*) ở cuối trang là của người dịch. Trong văn
bản đôi khi người dịch có đưa thêm từ hay cụm từ để cho câu được
rõ nghĩa, phần đó được đặt trong dấu [như thế này]. Bản dịch chắc
còn nhiều thiếu sót mong bạn đọc thông cảm, lượng thứ, và chỉ
bảo; xin liên hệ theo địa chỉ Tạp chí Tin học và Đời sống, 54
Hoàng Ngọc Phách Hà Nội [25/B7 Nam Thành Công], hoặc qua
điện thư thds@hn.vnn.vn hay nqa@netnam.vn
09-2005
Nguyễn Quang A

Thế giới
Trở thành Phẳng
Thế nào

MỘT

Khi Tôi Còn Đang Ngủ

Tâu các Hoảng tử, với tư cách những người Công giáo Cơ đốc, và các
hoàng tử những người yêu mến và thúc đẩy niềm tin Công giáo linh
thiêng, và là những kẻ thù của học thuyết Mohamet, và của mọi sự sùng
bái thần tượng và dị giáo, đã quyết định cử tôi, Christopher Columbus,
đi đến các miền nói trên của Ấn Độ, để xem các hoàng tử, nhân dân, và
các vùng đất ấy, và để tìm hiểu tính khí của họ và phương pháp thích
hợp nhằm cải biến họ theo niềm tin linh thiêng của chúng ta; và hơn
nữa đã chỉ dẫn rằng tôi không được đi bằng đường bộ theo hướng
Đông, như lệ thường, mà bằng đường phía Tây, theo hướng mà đến nay
chúng ta không có bằng chứng chắc chắn nào rằng đã có bất cứ ai đi.
- Từ nhật kí của Christopher Columbus về chuyến đi 1492 của ông

C

hẳng ai đã từng chỉ hướng cho tôi như thế này trên một sân
golf trước đây: “Hãy nhắm vào hoặc Microsoft hay IBM”. Tôi
đứng ở điểm phát bóng đầu tiên tại sân golf KGA Golf Club ở khu
trung tâm thành phố Bangalore, miền nam Ấn Độ, khi bạn chơi của
tôi trỏ vào hai cao ốc bằng kính-và thép bóng loáng nổi bật lên ở
đằng xa, đúng sau thảm cỏ xanh đầu tiên. Cao ốc Goldman Sachs
vẫn chưa xong; nếu không thì anh ta đã có thể trỏ vào cái đó nữa và
biến nó thành bộ ba. HP và Texas Instrument có văn phòng của họ
ở sau lỗ thứ chín, dọc theo lỗ thứ mười. Đó không phải là tất cả.
Các mốc phát bóng là của Epson, công ti máy in, và một trong
những người xách gậy của chúng tôi đội mũ 3M. Bên ngoài, một số
biển hiệu giao thông cũng do Texas Instrument tài trợ, và bảng
quảng cáo Pizza Hut trên đường trưng một miếng pizza bốc hơi,
dưới đầu đề “Các miếng giga đầy Hương vị!”

4

THẾ GIỚI LÀ PHẲNG

Không, đấy dứt khoát không phải Kansas. Thậm chí không có vẻ
giống Ấn Độ. Đấy là Thế giới Mới, Thế giới Cũ, hay Thế giới tiếp?
Tôi đã đến Bangalore, Silicon Valley của Ấn Độ, bằng hành trình
khám phá của riêng tôi giống của Columbus. Columbus đã đi thuyền
buồm với các tàu Niña, Pinta, và Santa María trong một nỗ lực để
khám phá ra một đường ngắn hơn, trực tiếp hơn đến Ấn Độ bằng
hướng về phía tây, qua Đại Tây Dương, mà ông cho là đường biển
khơi đến Đông Ấn – hơn là đi xuống phía nam và đông vòng qua
châu Phi, như những người khai phá Bồ Đào Nha thời ông đã thử
đi. Ấn Độ và các Hòn đảo Gia Vị phương Đông nổi tiếng một thời
về vàng, ngọc, đá quý, và tơ lụa của họ - một nguồn vật báu không
kể xiết. Tìm đường tắt qua biển này đến Ấn Độ, ở thời khi các thế
lực Hồi giáo ngày đó đã chặn các đường bộ từ châu Âu, đã là một
cách cho cả Columbus và nền quân chủ Tây Ban Nha trở nên giàu
có và hùng mạnh. Khi Columbus căng buồm, hiển nhiên ông đã
cho rằng Trái đất tròn, đó là vì sao ông lại tin chắc rằng ông có thể
đến Ấn Độ bằng cách đi về phương tây. Tuy nhiên, ông đã tính sai
quãng đường. Ông nghĩ Trái Đất là một quả cầu nhỏ hơn. Ông
cũng đã không dự kiến gặp một vùng đất rộng trước khi ông đến
được Đông Ấn. Tuy nhiên, ông đã gọi các thổ dân mà ông đã gặp ở
thế giới mới là các “Indian-dân da đỏ” [những người Ấn Độ]. Quay
về nhà, tuy thế, Columbus đã có thể nói cho những người đỡ đầu
ông, Vua Ferdinand và Hoàng hậu Isabella, rằng mặc dù ông không
thấy Ấn Độ, ông có thể xác nhận rằng thế giới quả thực tròn.
Tôi bắt đầu đi Ấn Độ theo đúng hướng đông, qua Frankfurt. Tôi
dùng Lufthansa với vé hạng thương gia. Tôi biết chính xác hướng
mình đi nhờ bản đồ GPS hiện trên màn hình thòi ra từ ngăn của ghế
ngồi trên máy bay. Tôi hạ cánh an toàn và đúng giờ. Tôi cũng đã
gặp những người được gọi là Indian. Tôi cũng đã đi tìm nguồn giàu
có của Ấn Độ. Columbus đã tìm phần cứng – các kim loại quý, tơ
lụa, và gia vị - nguồn giàu có trong thời ông. Tôi đã tìm phần mềm,
năng lực trí óc, các thuật giải phức tạp, các công nhân tri thức, các
call center [trung tâm phục vụ khách hàng qua điện thoại], các giao
thức truyền, những đột phá về kĩ thuật quang học – các nguồn giàu
có của thời chúng ta. Columbus đã vui sướng biến những người
Indian ông gặp thành các nô lệ, một quỹ lao động chân tay tự do.
Tôi chỉ muốn hiểu vì sao những người Indian tôi gặp lại lấy việc
làm của chúng ta, vì sao họ trở thành một quỹ quan trọng như vậy

KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ

5

cho outsourcing [thuê làm ngoài] dịch vụ và việc làm công nghệ
thông tin (CNTT) từ Hoa Kì và các nước công nghiệp khác.
Columbus có hơn một trăm người trên ba tàu của ông; tôi có một
nhóm nhỏ từ kênh Discovery Times vừa thoải mái trong hai xe tải
dã chiến, với các lái xe Ấn Độ đi chân trần. Khi căng buồm, ấy là
nói vậy, tôi cũng đã cho rằng thế giới là tròn, song cái tôi bắt gặp ở
Ấn Độ thật đã hết sức làm lung lay niềm tin của tôi vào ý niệm đó.
Columbus tình cờ gặp châu Mĩ song ông nghĩ mình đã khám phá ra
một phần Ấn Độ. Tôi thực sự thấy Ấn Độ và nghĩ nhiều người tôi
gặp ở đó là những người Mĩ. Một số đã thực sự lấy tên Mĩ, và
những người khác bắt chước rất cừ giọng nói Mĩ ở các call center
và các kĩ thuật kinh doanh Mĩ ở các phòng thí nghiệm phần mềm.
Columbus tâu lên vua và hoàng hậu của mình rằng thế giới tròn
và ông đã đi vào lịch sử như người đầu tiên khám phá ra điều này.
Tôi quay về nhà và chia sẻ sự phát hiện chỉ với vợ, và chỉ thì thầm.
“Em yêu”, tôi thủ thỉ, “anh nghĩ thế giới là phẳng”.

L

àm sao tôi đã đi đến kết luận này? Tôi nghĩ bạn có thể nói tất
cả bắt đầu trong phòng họp của Nadan Nilekani ở công ti
Infosys Technologies Limited. Infosys là một trong các báu vật của
thế giới CNTT Ấn Độ, và Nilekani, CEO [Tổng điều hành] của
công ti, một trong những thuyền trưởng chín chắn và được kính
trọng nhất của nền công nghiệp Ấn Độ. Tôi đi xe với nhóm
Discovery Times đến khu Infosys, khoảng bốn mươi phút từ trung
tâm Bangalore, để thăm cơ sở và phỏng vấn Nilekani. Đến khu
Infosys bằng con đường sứt sẹo, với các chú bò linh thiêng, các xe
ngựa kéo, và các xe kéo có động cơ tất cả cùng chen lấn sát cạnh xe
chúng tôi. Tuy nhiên, một khi bước vào cổng Infosys bạn ở trong
một thế giới khác. Một bể bơi lớn cỡ khu nghỉ mát nép mình gữa
các tảng đá mòn và những dải cỏ được cắt tỉa, sát kề một bãi cỏ
khổng lồ như một sân golf nhỏ. Có vô số quán ăn và một câu lạc bộ
sức khoẻ tuyệt vời. Các cao ốc kính-và-thép dường như mọc lên
giống cỏ dại mỗi tuần. Trong một số cao ốc đó, các nhân viên
Infosys đang viết các chương trình phần mềm cụ thể cho các công
ti Mĩ hay châu Âu; trong các cao ốc khác, họ thực hiện những công
việc hậu trường của các công ti siêu quốc gia lớn đặt cơ sở ở Mĩ và
châu Âu - mọi thứ từ bảo trì máy tính đến các đề án nghiên cứu cụ

6

THẾ GIỚI LÀ PHẲNG

thể đến trả lời các cuộc gọi của khách hàng từ khắp nơi trên thế
giới. An ninh là chặt, các camera theo dõi các cửa, và nếu anh làm
việc cho American Express, anh không thể đi vào cao ốc quản lí
các dịch vụ và nghiên cứu cho General Electric. Các kĩ sư Ấn Độ
trẻ, nam và nữ, đi nhanh nhẹn từ cao ốc này sang cao ốc kia, lủng
lẳng các thẻ ID [nhận dạng]. Một người có vẻ như có thể lo các
khoản thuế của tôi. Người khác có vẻ như cô có thể tháo rời máy
tính của tôi. Và người thứ ba có vẻ như cô ta đã thiết kế nó!
Sau khi ngồi cho một cuộc phỏng vấn, Nilekani đã dẫn nhóm TV
chúng tôi dạo quanh trung tâm hội nghị toàn cầu của Infosys- tầng
zero của công nghiệp outsourcing Ấn Độ. Nó là một phòng sâu
thẳm lát ván ô gỗ nhìn giống một phòng học được xếp thành dãy từ
một trường luật Ivy League. Ở một đầu có một màn hình đồ sộ cỡ
bức tường và ở trên cao có các camera trên trần cho hội nghị từ xa.
“Đây là phòng hội nghị của chúng tôi, đây có lẽ là màn hình lớn
nhất châu Á - gồm bốn mươi màn hình số [gộp lại],” Nilekani tự
hào giải thích, chỉ lên màn hình TV lớn nhất tôi đã từng thấy.
Infosys, ông nói, có thể tổ chức một cuộc hội nghị ảo của những
người chơi chủ chốt của toàn bộ chuỗi cung ứng toàn cầu của nó
cho bất cứ dự án nào vào bất cứ lúc nào trên màn hình siêu cỡ đó.
Như thế các nhà thiết kế Mĩ của họ có thể nói chuyện trên màn
hình với các nhà viết phần mềm Ấn Độ và các nhà sản xuất Á châu
của họ cùng một lúc. “Chúng tôi có thể ngồi ở đây, ai đó từ New
York, London, Boston, San Francisco, tất cả đều trực tiếp [live]. Và
có thể việc thực hiện là ở Singapore, cho nên người ở Singapore
cũng có thể trực tiếp ở đây… Đó là toàn cầu hoá,” Nilekani nói.
Phía trên màn hình có tám chiếc đồng hồ tóm tắt rất khéo ngày làm
việc của Infosys: 24/7/365 [24 giờ một ngày; 7 ngày một tuần; 365
ngày một năm]. Các đồng hồ được gắn nhãn Tây Mĩ, Đông Mĩ,
GMT, Ấn Độ, Singapore, Hong Kong, Nhật Bản, Úc.
“Outsourcing chỉ là một chiều của một thứ cơ bản hơn nhiều
đang xảy ra hiện nay trên thế giới,” Nilekani giải thích. “Cái xảy ra
[vài] năm vừa qua là đã có một sự đầu tư ồ ạt vào công nghệ, đặc
biệt trong thời đại bong bóng, khi hàng trăm triệu dollar được đầu
tư để thiết lập kết nối khắp nơi trên thế giới, cáp biển, và tất cả các
thứ đó”. Đồng thời, ông nói thêm, máy tính đã trở nên rẻ hơn và
phân tán khắp thế giới, và đã có một sự bùng nổ về phần mềm – email, các phương tiện tìm kiếm như Google, và phần mềm sở hữu

KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ

7

riêng, có thể chẻ bất cứ công việc nào và gửi một phần đến Boston,
một phần đến Bangalore, và một phần đến Bắc Kinh, tạo dễ dàng
cho bất cứ ai để phát triển từ xa. Khi tất cả các thứ này đột nhiên
xảy ra cùng lúc vào khoảng năm 2000, Nilekani nói thêm, chúng
“đã tạo ra một nền nơi việc làm tri thức, vốn trí tuệ, có thể được
giao từ bất cứ đâu. Nó có thể được chia nhỏ, giao, phân phối, sản
xuất và ráp lại cùng nhau lần nữa – và điều này đã cho cách làm
việc của chúng ta một độ tự do hoàn toàn mới, đặc biệt việc làm có
tính chất trí tuệ… Và cái mà anh đang nhìn thấy tại Bangalore ngày
nay thực sự là đỉnh điểm của tất cả những điều trên kết hợp lại.”
Chúng tôi ngồi trên đi văng bên ngoài văn phòng của Nilekani,
đợi đội TV dựng các camera. Tại một điểm, tóm tắt các ẩn ý của tất
cả điều này, Nilekani đã thốt ra một cụm từ cứ lảng vảng trong đầu
tôi. Ông nói với tôi, “Tom, sân chơi đang được san phẳng”. Ý ông
muốn nói là các nước như Ấn Độ bây giờ có khả năng cạnh tranh vì
lao động tri thức toàn cầu như chưa từng bao giờ có - và rằng Mĩ
tốt hơn hãy sẵn sàng cho điều này. Mĩ bị thách thức, nhưng, ông
nhấn mạnh, sự thách thức sẽ là tốt cho Mĩ bởi vì chúng ta luôn sung
sức nhất khi bị thách thức. Khi tôi rời khu Infosys về Bangalore tối
hôm ấy và bị xóc suốt dọc đường ổ gà, tôi cứ ngẫm nghĩ mãi về
cụm từ đó: “Sân chơi đang được san phẳng”.
Cái Nandan nói, tôi nghĩ, là sân chơi đang được san phẳng…
Được san phẳng? Được san phẳng? Trời ơi, ông ta nói với tôi thế
giới là phẳng!”
Tôi ở đây, ở Bangalore – hơn 500 năm sau khi Columbus vượt
qua đường chân trời, dùng công nghệ hàng hải thô sơ của thời ông,
và trở về an toàn để chứng minh dứt khoát rằng thế giới tròn – và
một trong những kĩ sư tinh nhanh nhất Ấn Độ, được đào tạo tại học
viện kĩ thuật hàng đầu của Ấn Độ và được hỗ trợ bởi công nghệ
hiện đại nhất hiện nay, về cơ bản đã nói với tôi là thế giới này
phẳng, phẳng như màn hình mà trên đó ông ta có thể chủ trì cuộc
họp toàn bộ chuỗi cung ứng toàn cầu của mình. Thậm chí lí thú
hơn, ông biểu dương sự phát triển này như một điều tốt, như cột
mốc mới trong sự phát triển của loài người và một cơ hội lớn cho
Ấn Độ và thế giới – một sự thực đã khiến thế giới chúng ta phẳng!
Ngồi đằng sau chiếc xe đó, tôi đã viết vội vàng bốn từ đó vào sổ
tay của mình: “Thế giới là phẳng”. Ngay khi viết chúng, tôi nhận ra
rằng đấy là thông điệp cơ bản của mọi thứ tôi đã thấy và đã nghe ở

8

THẾ GIỚI LÀ PHẲNG

Bangalore trong hai tuần làm phim. Sân chơi cạnh tranh toàn cầu
được san bằng. Thế giới được san phẳng.
Khi tôi nhận rõ điều này, cả hứng khởi và sự kinh hãi tràn đầy tôi.
Nhà báo trong tôi hứng khởi khi đã tìm thấy một khung khổ để hiểu
kĩ hơn các tin chính buổi sáng và để giải thích cái xảy ra trên thế
giới ngày nay. Rõ ràng, hiện nay là có thể cho nhiều người hơn bao
giờ hết để hợp tác và cạnh tranh trong thời gian thực với nhiều
người hơn về nhiều loại việc làm khác nhau hơn từ nhiều ngõ
ngách của hành tinh hơn và trên cơ sở bình đẳng hơn bất cứ thời
gian nào trước đây trong lịch sử loài người – dùng máy tính, email, mạng, hội nghị từ xa, và phần mềm mới năng động. Đó là cái
Nandan đã nói cho tôi. Đó là cái tôi đã khám phá ra trong hành
trình của tôi đến Ấn Độ và xa hơn. Và đó là cái cuốn sách này nói
về. Khi bạn bắt đầu nghĩ về thế giới như là phẳng, rất nhiều thứ có
ý nghĩa theo những cách chúng không có trước đây. Nhưng đích
thân tôi cũng hứng khởi, bởi vì sự san phẳng thế giới có nghĩa là
bây giờ chúng ta đang kết nối tất cả các trung tâm tri thức trên hành
tinh lại thành một mạng toàn cầu đơn nhất, mà - nếu hoạt động
chính trị và chủ nghĩa khủng bố không cản đường – thì sẽ có thể
mở ra một kỉ nguyên thịnh vượng và đổi mới gây sửng sốt.
Nhưng suy ngẫm thế giới phẳng cũng làm tôi tràn đầy kinh hãi,
về mặt nghề nghiệp và cá nhân. Sự kinh sợ riêng của tôi xuất phát
từ sự thực hiển nhiên rằng không chỉ những người viết phần mềm
và các geek [các tay cự phách về] máy tính được trao quyền để
cộng tác trong công việc ở một thế giới phẳng. Nó cũng là al-Qaeda
và các mạng lưới khủng bố khác. Sân chơi không được san bằng
chỉ theo cách thu hút và siêu trao quyền một nhóm hoàn toàn mới
của những người đổi mới sáng tạo. Nó được san bằng theo cách lôi
kéo và siêu trao quyền một nhóm hoàn toàn mới của những người
đàn ông và đàn bà giận dữ, nản chí, và bị làm nhục.
Về nghề nghiệp, sự nhận ra thế giới là phẳng làm căng thẳng thần
kinh vì tôi nhận ra rằng sự san bằng này đã xảy ra khi tôi còn đang
ngủ, và tôi đã bỏ quên nó. Tôi thực sự không ngủ, mà đã bận việc
khác. Trước 11 tháng 9 (11/9), tôi đã tập trung theo dõi toàn cầu
hoá và khai thác sự căng thẳng giữa các lực “Lexus” của sự hội
nhập kinh tế và các lực “Cây Ô liu” của bản sắc và chủ nghĩa dân
tộc – do đó cuốn Xe Lexus và Cây Ô liu của tôi ra đời 1999. Song
sau 11/9, các cuộc chiến tranh cây ô liu đã ám ảnh tôi hoàn toàn.

KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ

9

Tôi dành hầu hết thời gian của mình chu du trong các thế giới Ả
Rập và Hồi giáo. Vào các năm đó tôi đã mất dấu vết toàn cầu hoá.
Tôi đã lại tìm thấy vết đó trên hành trình của tôi đến Bangalore
tháng 2 năm 2004. Một khi đã tìm thấy, tôi nhận ra rằng có cái gì
đó thật sự quan trọng đã xảy ra trong khi tôi gắn bó với các lùm cây
ô liu của Kabul và Baghdad. Toàn cầu hoá đã đi đến một mức mới
hoàn toàn. Nếu bạn đặt cuốn Xe Lexus và Cây Ô liu và cuốn sách
này lại với nhau, bạn sẽ đi đến kết luận lí lẽ lịch sử khái quát là đã
có ba kỉ nguyên lớn của toàn cầu hoá. Thời đại đầu kéo dài từ
1492- khi Columbus dương buồm, mở ra sự giao thương giữa Thế
giới Cũ và Thế giới Mới – cho đến khoảng 1800. Tôi sẽ gọi thời
đại này là Toàn cầu hoá 1.0. Nó đã làm thế giới co lại từ một kích
thước lớn thành cỡ trung bình. Toàn cầu hoá 1.0 là về các nước và
sức mạnh cơ bắp. Tức là, trong Toàn cầu hoá 1.0 tác nhân then chốt
của sự thay đổi, động lực thúc đẩy quá trình hội nhập toàn cầu đã là
nước bạn có bao nhiêu cơ bắp – bao nhiêu sức cơ bắp, bao nghiêu
sức ngựa, sức gió, hay, muộn hơn, sức hơi nước – và bạn đã có thể
triển khai nó sáng tạo đến thế nào. Trong kỉ nguyên này, các nước
và các chính phủ (thường được tôn giáo hay chủ nghĩa đế quốc hay
sự kết hợp của cả hai xúi giục) đã dẫn đường phá bỏ các bức tường
và nối chặt thế giới lại với nhau, thúc đẩy sự hội nhập toàn cầu.
Trong Toàn cầu hoá 1.0, các câu hỏi chủ yếu là: Nước tôi hợp với
sự cạnh tranh và các cơ hội toàn cầu ở chỗ nào? Làm sao tôi có thể
đi toàn cầu và cộng tác với những người khác thông qua nước tôi?
Kỉ nguyên lớn thứ hai, Toàn cầu hoá 2.0, kéo dài từ 1800 đến
2000, bị gián đoạn bởi Đại Khủng hoảng và Chiến tranh Thế giới I
và II. Thời đại này làm thế giới co từ cỡ trung bình xuống cỡ nhỏ.
Trong Toàn cầu hoá 2.0, nhân tố then chốt của thay đổi, động lực
thúc đẩy hội nhập toàn cầu, đã là các công ti đa quốc gia. Các công
ti đa quốc gia này tiến hành toàn cầu hoá vì thị trường và lao động,
đầu tiên do sự bành trướng của các công ti cổ phần Hà Lan và Anh
và Cách mạng Công nghiệp làm mũi nhọn. Trong nửa đầu của thời
đại này, hội nhập toàn cầu được cấp lực bởi sự sụt giảm chi phí
chuyên chở, nhờ động cơ hơi nước và đường sắt, và trong nửa sau
bởi sự sụt giảm các chi phí liên lạc - nhờ sự phổ biến của điện tín,
điện thoại, PC, vệ tinh, cáp quang, và phiên bản ban đầu của World
Wide Web (WWW). Chính trong thời đại này mà chúng ta thực sự
thấy sự ra đời và trưởng thành của một nền kinh tế toàn cầu, theo

10

THẾ GIỚI LÀ PHẲNG

nghĩa rằng đã có sự dịch chuyển đủ của hàng hoá và thông tin từ
lục địa này sang lục địa khác để ở đó có một thị trường toàn cầu,
với sự chênh lệch giá về các sản phẩm và lao động. Các động lực ở
đằng sau kỉ nguyên toàn cầu hoá này là các đột phá về phần cứng từ tàu hơi nước và đường sắt lúc ban đầu đến điện thoại và các máy
tính lớn vào lúc cuối. Và câu hỏi lớn trong thời đại này đã là: Công
ti tôi hợp với nền kinh tế toàn cầu ở chỗ nào? Nó tận dụng các cơ
hội thế nào? Làm sao tôi có thể đi toàn cầu và cộng tác với những
người khác qua công ti của tôi? Cuốn Xe Lexus và Cây Ô liu chủ
yếu là về đỉnh điểm của kỉ nguyên này, một thời đại khi các bức
tường bắt đầu sụp đổ trên khắp thế giới, và sự hội nhập, và sự phản
ứng dữ dội với nó, lên một mức mới hoàn toàn. Nhưng ngay cả khi
các bức tường sụp đổ, vẫn còn nhiều rào cản đối với sự hội nhập
toàn cầu suôn sẻ. Hãy nhớ, khi Bill Clinton được bầu làm tổng
thống năm 1992, hầu như không ai ngoài chính phủ và giới hàn lâm
có e-mail, và khi tôi viết Xe Lexus và Cây Ô liu năm 1998, Internet
và thương mại điện tử vừa mới cất cánh.
Phải, chúng đã cất cánh – cùng với nhiều thứ khác nữa đã cùng
đến trong khi tôi ngủ. Và đó là lí do vì sao tôi lí lẽ trong cuốn sách
này rằng vào khoảng năm 2000 chúng ta đã bước vào một kỉ
nguyên mới hoàn toàn: Toàn cầu hoá 3.0. Toàn cầu hoá 3.0 làm thế
giới co từ cỡ nhỏ xuống cỡ bé tí và đ