1

BẢN ÁN CHẾ ĐỘ THỰC DÂN PHÁP
NGUYỄN ÁI QUỐC
Viết bằng tiếng Pháp, xuất bản lần đầu tiên tại Pari (Pháp) năm 1925, xuất bản
lần đầu tiên ở Việt Nam năm 1946.
Dịch theo cuốn sách xuất bản lần đầu tiên và đã đối chiếu với cuốn xuất bản
năm 1946 ở Việt Nam.
Nguồn: CD-ROM Hồ Chí Minh Toàn tập
Chuyển sang ebook: tovanhung (TVE)
Ngày hoàn thành: 15/06/2006
http://www.sachmoi.net

2

CHƯƠNG I: THUẾ MÁU
  

3

I- CHIẾN TRANH VÀ "NGƯỜI BẢN XỨ"
Trước năm 1914, họ chỉ là những tên da đen bẩn thỉu, những tên "Annamít"
bẩn thỉu, giỏi lắm thì cũng chỉ biết kéo xe tay và ăn đòn của các quan cai trị nhà
ta. ấy thế mà cuộc chiến tranh vui tươi vừa bùng nổ, thì lập tức họ biến thành
những đứa "con yêu", những người "bạn hiền" của các quan cai trị phụ mẫu nhân
hậu, thậm chí của cả các quan toàn quyền lớn, toàn quyền bé nữa. Đùng một cái,
họ (những người bản xứ) được phong cho cái danh hiệu tối cao là "chiến sĩ bảo vệ
công lý và tự do". Nhưng họ đã phải trả bằng một giá khá đắt cái vinh dự đột ngột
ấy, vì để bảo vệ cho cái công lý và tự do mà chính họ không được hưởng một tí
nào, họ đã phải đột ngột xa lìa vợ con, rời bỏ mảnh ruộng hoặc đàn cừu của họ, để
vượt đại dương, đi phơi thây trên các bãi chiến trường châu Âu. Trong lúc vượt
biển, nhiều người bản xứ, sau khi được mời chứng kiến cảnh kỳ diệu của trò biểu
diễn khoa học về phóng ngư lôi, đã được xuống tận đáy biển để bảo vệ tổ quốc
của các loài thuỷ quái. Một số khác đã bỏ xác tại những miền hoang vu thơ mộng
vùng Bancăng, lúc chết còn tự hỏi phải chăng nước mẹ muốn chiếm ngôi nguyên
phi trong cung cấm vua Thổ, - chả thế sao lại đem nướng họ ở những miền xa xôi
ấy? Một số khác nữa thì đã anh dũng đưa thân cho người ta tàn sát trên bờ sông
Mácnơ, hoặc trong bãi lầy miền Sămpanhơ, để lấy máu mình tưới những vòng
nguyệt quế của các cấp chỉ huy và lấy xương mình chạm nên những chiếc gậy của
các ngài thống chế.
Cuối cùng, ở hậu phương, những người làm kiệt sức trong các xưởng thuốc
súng ghê tởm, tuy không phải hít hơi ngạt của bọn "bôsơ", nhưng lại nhiễm phải
những luồng khí độc đỏ ối của người Pháp; đằng nào cũng thế thôi, vì những kẻ
khốn khổ ấy cũng đã khạc ra từng miếng phổi, chẳng khác gì đã hít phải hơi ngạt
vậy.
Tổng cộng có 700.000 người bản xứ đã đặt chân lên đất Pháp; và trong số ấy,
80.000 người không bao giờ còn trông thấy mặt trời trên quê hương đất nước
mình nữa!
  

4

II- CHẾ ĐỘ LÍNH TÌNH NGUYỆN
Một bạn đồng nghiệp nói với chúng tôi: dân lao khổ bản xứ ở Đông Dương từ
bao đời nay bị bóp nặn bằng đủ mọi thứ thuế khoá, sưu sai, tạp dịch, bằng cưỡng
bức phải mua rượu và thuốc phiện theo lệnh quan trên, từ 1915-1916 tới nay, lại
còn phải chịu thêm cái vạ mộ lính nữa.
Những biến cố trong mấy năm gần đây là cái cớ để người ta tiến hành những
cuộc lùng ráp lớn về nhân lực trên toàn cõi Đông Dương. Những người bị bắt đều
bị nhốt vào trại lính với đủ thứ tên: lính khố đỏ, lính thợ chuyên nghiệp, lính thợ
không chuyên nghiệp, v.v..
Theo ý kiến của tất cả các cơ quan có thẩm quyền không thiên vị được giao
cho sử dụng ở châu Âu "vật liệu biết nói" châu á, thì vật liệu này đã không đưa lại
kết quả tương xứng với chi phí rất lớn về chuyên chở và bảo quản.
Sau nữa, việc săn bắt thứ "vật liệu biết nói" đó, mà lúc bấy giờ người ta gọi là
"chế độ lính tình nguyện" (danh từ mỉa mai một cách ghê tởm) đã gây ra những vụ
nhũng lạm hết sức trắng trợn.
Đây! Chế độ lính tình nguyện ấy được tiến hành như thế này: vị "chúa tỉnh"mỗi viên công sứ ở Đông Dương quả là một vị "chúa tỉnh"- ra lệnh cho bọn quan
lại dưới quyền, trong một thời hạn nhất định phải nộp cho đủ một số người nhất
định. Bằng cách nào, điều đó không quan trọng. Các quan cứ liệu mà xoay xở. Mà
cái ngón xoay xở kiểu D2) thì các ông tướng ấy thạo hết chỗ nói, nhất là xoay xở
làm tiền.
Thoạt tiên, chúng tóm những người khoẻ mạnh, nghèo khổ, những người này
chỉ chịu chết thôi không còn kêu cứu vào đâu được. Sau đó, chúng mới đòi đến
con cái nhà giàu. Những ai cứng cổ thì chúng tìm ngay ra dịp để sinh chuyện với
họ hoặc với gia đình họ, và nếu cần, thì giam cổ họ lại cho đến khi họ phải dứt
khoát chọn lấy một trong hai con đường: "đi lính tình nguyện, hoặc xì tiền ra".
Những người bị tóm đi như thế còn hào hứng gì nữa với cái nghề cột vào cổ
họ. Cho nên, bước chân vào trại lính là họ liền tìm mọi cơ hội để trốn thoát.
Còn những người nào thấy không thể thoát khỏi số phận hẩm hiu, thì tìm cách
tự làm cho mình nhiễm phải những bệnh nặng nhất, mà thông thường hơn cả là
bệnh đau mắt toét chảy mủ, gây ra bằng cách xát vào mắt nhiều thứ chất độc, từ
vôi sống đến mủ bệnh lậu.
***
Ấy thế mà trong một bản bố cáo với những người bị bắt lính, phủ toàn quyền
Đông Dương, sau khi hứa hẹn ban phẩm hàm cho những lính sẽ còn sống sót và
truy tặng những người sẽ hy sinh "cho Tổ quốc", đã trịnh trọng tuyên bố rằng:
"Các bạn đã tấp nập đầu quân, các bạn đã không ngần ngại rời bỏ quê hương
xiết bao trìu mến để người thì hiến dâng xương máu của mình như lính khố đỏ, kẻ

5

thì hiến dâng cánh tay lao động của mình như lính thợ".
Nếu quả thật người An Nam phấn khởi đi lính đến thế, tại sao lại có cảnh, tốp
thì bị xích tay điệu về tỉnh lỵ, tốp thì trước khi xuống tàu, bị nhốt trong một
trường trung học ở Sài Gòn, có lính Pháp canh gác, lưỡi lê tuốt trần, đạn lên nòng
sẵn? Những cuộc biểu tình đổ máu ở Cao Miên, những vụ bạo động ở Sài Gòn, ở
Biên Hoà và ở nhiều nơi khác nữa, phải chăng là những biểu hiện của lòng sốt
sắng đầu quân "tấp nập" và "không ngần ngại"?
Những vụ trốn đi lính và đào ngũ (tính ra có đến 50 phần trăm trong hàng ngũ
quân dự bị) đều bị đàn áp không gớm tay và những cuộc đàn áp lại gây ra những
cuộc binh biến bị dìm trong biển máu.
Bản bố cáo của phủ toàn quyền còn cẩn thận nhắc thêm rằng, tất nhiên muốn
xứng đáng với "lòng tốt rõ rệt" và "độ lượng lớn lao" của chính phủ thì "các anh
(binh lính Đông Dương) cần phải cư xử đúng đắn và không được làm một điều gì
cho người ta phải phàn nàn cả".
Viên chỉ huy tối cao quân đội Đông Dương còn có một lối đề phòng khác: ông
ta bắt thích vào lưng hoặc cổ tay của từng người lính mới mộ một con số không
thể nào tẩy xoá được bằng một dung dịch nitơrát bạc.
Ở đây cũng giống như ở châu Âu, sự khốn khổ của những người này là nguồn
lợi nhuận của những kẻ khác: nào là bọn đeo lon chuyên nghiệp may mắn vớ được
công việc tuyển mộ và quản lý lính mới bản xứ mà lánh xa được càng lâu càng tốt
những cuộc giao chiến nguy hiểm ở châu Âu; nào là bọn chủ thầu lương thực làm
giàu vùn vụt bằng cách bỏ đói những lính mộ khốn khổ; nào là bọn độc quyền tiếp
liệu thông đồng với bọn quan chức để gian lận, đầu cơ.
Về chuyện này, cần nói thêm là còn một loại chế độ tình nguyện khác nữa:
tình nguyện mua công trái. Biện pháp tiến hành thì cũng như thế. Ai có máu mặt
là phải bỏ tiền ra. Kẻ nào khó bảo thì người ta dùng cách dụ dỗ và cưỡng bách đến
phải mua mới thôi.
Phần đông những người mua công trái ở Đông Dương không hiểu gì về thể
thức tài chính cả; họ coi việc mua công trái cũng như đóng một thứ thuế mới và
coi các phiếu công trái không khác gì những biên lai nộp thuế.
***
Bây giờ thử xem chế độ mộ lính tình nguyện đã được tổ chức ở các thuộc địa
khác như thế nào.
Lấy Tây Phi làm thí dụ:
Ở đây, bọn chỉ huy quân đội kéo quân đến từng làng bắt bọn hào mục phải nộp
ngay lập tức đầy đủ số người chúng muốn tuyển mộ. Để buộc những thanh niên
Xênêgan bỏ trốn phải ra nhận đội mũ lính, chẳng phải một viên chỉ huy đã tra tấn,
hành hạ các thân nhân của họ, và cho rằng làm như thế là tài giỏi đó sao? Chính
hắn đã bắt các ông bà già, đàn bà có thai, con gái, đem lột trần truồng, rồi đốt hết
quần áo trước mặt họ. Những nạn nhân khốn khổ đó mình trần như nhộng, tay trói

6

cánh khuỷu buộc phải chạy khắp các thôn xã dưới làn roi vọt, để "nêu gương"!
Một người đàn bà cõng con phải van xin mãi mới được cởi trói một tay để đỡ đứa
bé. Trong khi chạy, hai cụ già đã ngã chết ngất đi; nhiều em gái khiếp sợ trước
những hành vi bạo ngược đó, đã hành kinh trước tuổi; một người đàn bà truỵ thai,
một chị khác đẻ một đứa con mù.
***
Có rất nhiều thủ đoạn bắt lính.
Thủ đoạn sau đây đã tỏ ra nhanh và tiện nhất:
Lấy dây chăng ngang hai đầu con đường chính trong làng lại. Thế là tất cả
những người da đen ở vào giữa đều coi như chính thức phải tòng quân.
Một nhân chứng đã viết cho chúng tôi như sau: "Giữa trưa ngày 3 tháng 3 năm
1923, bọn hiến binh vây ráp các bến cảng Ruyphixcơ và Đaca rồi tóm tất cả
những người bản xứ làm việc ở đó. Những anh chàng này vì không tỏ vẻ sốt sắng
đi bảo vệ văn minh ngay, nên người ta rước họ lên ô tô cam nhông mời về nhà lao.
ở đấy, sau khi họ có đủ thì giờ để thay đổi ý kiến rồi, người ta mới đưa họ sang
trại lính.
"Ở trại lính, sau những nghi lễ biểu dương tinh thần yêu nước, 29 lính tình
nguyện được tuyên dương có thể trở nên anh hùng của cuộc chiến tranh cuối cùng
nay mai... Bây giờ thì tất cả đều nóng lòng muốn lấy lại miền Ruya cho nước mẹ.
Nhưng theo tướng Mănggianh, người hiểu rõ họ nhất, thì đó chỉ là những đội
quân để đem nướng trước mùa đông".
Chúng tôi hiện có trong tay bức thư của một người Đahômây, vốn là cựu binh,
đã từng làm "nghĩa vụ" trong cuộc chiến tranh "vì công lý". Một vài đoạn trích
trong bức thư sẽ vạch rõ cho các bạn thấy người "Batuala đã được bảo vệ như thế
nào và các quan cai trị thuộc địa nhà ta đã nặn ra lòng trung thành của người bản
xứ như thế nào để tô điểm cho tất cả những bài diễn văn của các nhà cầm quyền
và làm đề tài cho tất cả những bài báo của bọn Rêgixmăngxê và Hôde thuộc đủ
cỡ.
Bức thư viết: "Năm 1915, khi ông M.Nuphla, thống đốc Đahômây, ra lệnh bắt
lính, thì làng tôi bị bọn cảnh sát cùng lính cơ cướp phá và đốt sạch. Tất cả tài sản
của tôi đều bị mất hết trong các cuộc đốt phá đó. Tuy thế, tôi vẫn bị cưỡng bách
nhập ngũ, và mặc dầu là nạn nhân của việc xúc phạm bỉ ổi đó, tôi đã làm nghĩa vụ
của tôi ở mặt trận bên Pháp. Tôi bị thương ở trận Exnơ.
"Ngày nay, chiến tranh đã chấm dứt, tôi sắp trở về nước, nhưng không còn nhà
cửa, của cải gì cả.
"Người ta đã cướp của tôi:
1000 phrăng tiền mặt;
12 con lợn;
15 - cừu;
10 - dê;

7

60 - gà;
8 tấm vải quấn mình;
5 áo mặc ngoài;
10 quần;
7 mũ;
1 dây chuyền bằng bạc;
2 hòm đồ vặt.
"Đây là tên những bạn cùng ở một xóm đã bị cưỡng bách nhập ngũ cùng ngày
với tôi, và nhà cửa cũng đã bị cướp phá và đốt sạch. (Ghi tiếp theo tên bảy người).
"Còn nhiều nạn nhân nữa của những chiến công kiểu ấy của ngài thống đốc
Nuphla, nhưng tôi không biết rõ tên những người đó để gửi cho các anh hôm
nay...".
Chắc bọn "bôsơ" của vua Ghiôm cũng không làm được hơn thế.
  

8

III- KẾT QUẢ CỦA SỰ HY SINH
Khi đại bác đã ngấy thịt đen, thịt vàng rồi, thì những lời tuyên bố tình tứ của
các ngài cầm quyền nhà ta bỗng dưng im bặt như có phép lạ, và cả người Nêgrô
lẫn người "Annamít" mặc nhiên trở lại "giống người bẩn thỉu".
Để ghi nhớ công lao người lính An Nam, chẳng phải người ta đã lột hết tất cả
của cải của họ, từ chiếc đồng hồ, bộ quần áo mới toanh mà họ bỏ tiền túi ra mua,
đến các vật kỷ niệm đủ thứ, v.v. trước khi đưa họ đến Mácxây xuống tàu về nước,
đó sao? Chẳng phải người ta đã giao họ cho bọn súc sinh kiểm soát và đánh đập
họ vô cớ đó sao? Chẳng phải người ta đã cho họ ăn như cho lợn ăn và xếp họ như
xếp lợn dưới hầm tàu ẩm ướt, không giường nằm, không ánh sáng, thiếu không
khí đó sao? Về đến xứ sở, chẳng phải họ đã được một quan cai trị biết ơn đón
chào nồng nhiệt bằng một bài diễn văn yêu nước. "Các anh đã bảo vệ Tổ quốc,
thế là tốt. Bây giờ, chúng tôi không cần đến các anh nữa, cút đi!", đó sao?
Thế là những "cựu binh" - đúng hơn là cái xác còn lại - sau khi đã dũng cảm
bảo vệ chính nghĩa và công lý nay tay không trở về với chế độ bản xứ của họ,
một chế độ không biết gì đến chính nghĩa và công lý cả.
***
Theo báo chí Đông Dương thì thương binh người Pháp bị mất một phần thân
thể và vợ của tử sĩ người Pháp đều được cấp môn bài bán lẻ thuốc phiện.
Như thế là trong một việc mà chính quyền thuộc địa đã phạm tới hai tội ác
đối với nhân loại. Một mặt, họ vẫn chưa thoả khi tự tay làm cái việc bỉ ổi của
người đầu độc, mà còn muốn lôi kéo vào đây cả những nạn nhân đáng thương hại
của cuộc huynh đệ tương tàn nữa. Mặt khác, họ coi rẻ tính mạng và xương máu
của những kẻ đã bị họ lừa bịp, đến nỗi tưởng rằng chỉ cần quẳng cho những
người này khúc xương thối ấy là đủ đền bù được một phần của cánh tay bị mất
hoặc mạng của một người chồng.
Chúng tôi chắc rằng thương binh và quả phụ chiến tranh sẽ đá văng món quà
nhơ nhớp ấy và nhổ vào mặt kẻ tặng quà. Chúng tôi cũng tin chắc rằng thế giới
văn minh và người Pháp lương thiện sẽ đứng về phía chúng tôi để lên án bọn cá
mập thực dân đang không ngần ngại đầu độc cả một dân tộc để vơ vét cho đầy
túi.
***
Theo tục lệ An Nam, khi trong làng có người chết thì những người xay lúa,
giã gạo phải tỏ lòng kính trọng vong linh người chết và thông cảm nỗi đau buồn
của tang gia bằng cách im lặng không hát hò trong khi xay giã như họ vẫn
thường làm. Nhưng nền văn minh hiện đại được đưa vào nước chúng tôi bằng

9

bạo lực có cần gì phải tế nhị đến như thế. Xin đọc câu chuyện sau đây đăng trên
một tờ báo ở Nam Kỳ:
Những ngày hội ở Biên Hoà
"Để lấy tiền bỏ vào quỹ xây dựng đài kỷ niệm người An Nam trận vong của
tỉnh Biên Hoà, ban tổ chức ngày hội đang tích cực chuẩn bị một chương trình
tuyệt diệu.
"Người ta bàn tán sẽ có nào là yến tiệc giữa vườn, nào là chợ phiên, nào là
khiêu vũ ngoài trời, v.v., tóm lại, sẽ có nhiều và đủ thứ trò chơi để ai ai cũng có
thể góp phần làm việc nghĩa một cách thú vị nhất đời.
"Quý ông phi công ở sân bay Biên Hoà có nhã ý sẽ góp phần vào cuộc vui, và
ngay từ bây giờ ban tổ chức đã có thể khẳng định rằng sự có mặt của các quan
chức cao cấp nhất ở Sài Gòn sẽ làm cho ngày hội thêm phần rực rỡ.
"Xin tin thêm cho các bạn nam nữ ở Sài Gòn lên dự hội biết rằng, các bạn sẽ
không cần phải bỏ dở cuộc vui để về nhà dùng cơm, vì ngay tại chỗ, sẽ có phòng
ăn tổ chức cực kỳ chu đáo và đặc biệt đầy đủ, các bạn sành ăn uống nhất cũng sẽ
được hài lòng.
"Ngày 21 tháng 1 tới, tất cả chúng ta hãy đi Biên Hoà, chúng ta sẽ vừa được
dự những hội hè linh đình vui tươi, vừa được dịp tỏ cho những gia đình tử sĩ An
Nam ở Biên Hoà thấy rằng chúng ta biết tưởng nhớ đến sự hy sinh của con em
họ".
Thật là thời đại khác, phong tục khác.
Nhưng phong tục kỳ quái làm sao!
Người ta còn cho chúng tôi xem bức thư sau đây nữa:
Sài Gòn, ngày...
"Nếu trên đời này mà có một việc quái gở vừa thương tâm lại vừa lố bịch, thì
đó hẳn là việc bắt một dân tộc vẫn đang chịu đựng đủ mọi thứ bất công và không
có bất cứ thứ quyền nào phải làm lễ mừng cuộc chiến thắng của "công lý" và
"chính nghĩa". ấy thế mà ở bên này chúng tôi đã làm như thế đấy. Tôi tưởng
không cần thuật lại cho anh nghe về những hội hè và "trò vui công cộng" trong
thành phố này ngày 11 tháng 11 làm gì. ở đâu và bao giờ cũng thế thôi, rước đèn,
đốt pháo bông, duyệt binh, khiêu vũ ở dinh thống đốc, đua xe hoa, mở lạc quyên
vì nước, quảng cáo, diễn văn, tiệc tùng, v.v.. Trong tất cả những trò hề đó, tôi chỉ
còn nhớ lại một việc đáng chú ý về phương diện tâm lý như sau: cũng như công
chúng ở tất cả các nước, công chúng Sài Gòn rất thích xi nê. Vì thế, một đám
người dày đặc đã tụ tập trước khách sạn Palaxơ để xem phim, nào hề Sáclô, nào
bọn cao bồi, nào những người "lính quang vinh" lần lượt diễn trên màn ảnh.
Công chúng tràn ngập cả đại lộ, đứng chật cả mặt đường và hè phố. Lúc bấy giờ
ông chủ khách sạn Sài Gòn - Palaxơ không muốn cho người ta đứng đông trên
vỉa hè trước cửa tiệm của ông ta, ông ta liền vung roi mây quất túi bụi. Bà chủ
10

cũng ra giúp một tay và đánh bừa vào đám đông. Mấy chú trẻ ranh mãnh không
biết làm thế nào mà lại "cướp" được ngọn roi của bà, làm cho mọi người vỗ tay
cười ầm lên. Ông chủ điên tiết chạy lại tiếp viện cho bà chủ. Lần này, ông cầm
một cái ba toong và hùng dũng phang tới tấp xuống đầu người ta, cứ mỏi tay này
thì đổi tay khác. Những người "nhà quê" phải chạy dồn xuống đường; nhưng vì
say sưa với "chiến thắng" của mình, ông người Pháp quý hoá ấy liền hùng hổ
vượt qua đường và cứ tiếp tục vụt túi bụi cái gậy to tướng xuống đầu, xuống vai,
xuống lưng những người dân bản xứ đáng thương ấy. Một em bé bị ông túm lấy
và "đả" cho một trận nên thân"...
 

11

IV- HÀNH VI QUÂN PHIỆT TIẾP DIỄN
Bước chân đến Cadablanca, thống chế Liôtây gửi cho binh sĩ của đạo quân
chiếm đóng Marốc một bản nhật lệnh như sau:
"Bản chức có vinh dự được Chính phủ nước Pháp cộng hoà phong quân hàm
cao nhất là nhờ, trong chín năm nay, các người đã hiến dâng lòng trung thành và
máu xương của các người mà không hề tính toán.
"Chúng ta sắp mở một chiến dịch để hoàn thành công cuộc bình định xứ
Marốc, vì lợi ích chung của dân chúng trung thực trên đất nước này, cũng như vì
lợi ích của quốc gia bảo hộ, v.v.".
Nhưng, cũng trong ngày ấy (ngày 14 tháng 4), lại có bản thông cáo sau đây:
"Trong một cuộc giao chiến với bọn Bơni Bude ở Báp en Hácbe, bên ta đã có
29 binh sĩ hy sinh và 11 bị thương".
Khi người ta nhớ rằng đã phải tốn xương máu của một triệu rưởi người lao
động mới tạo nên được sáu chiếc gậy thống chế, thì cái chết của 29 kẻ khốn khổ
chưa đủ để hoan hô bài diễn văn hùng hồn của ngài thống chế - khâm sứ! Nhưng
như vậy thì cái quyền dân tộc tự quyết, mà vì nó trong suốt bốn năm trời, người
ta đã chém giết lẫn nhau, cái quyền ấy, các ngài để đâu mất rồi? Thật là một cách
khai hoá kỳ khôi: để dạy mọi người sống cho ra sống, người ta bắt đầu bằng việc
giết họ đi đã!
***
Ở đây (Hải Phòng), cũng có những cuộc bãi công của thuỷ thủ. Chẳng hạn
như hôm thứ năm (ngày 15 tháng 8) là ngày mà hai chiếc tàu phải nhổ neo để
chở một số lớn lính khố đỏ An Nam đi Xyri.
Nhưng thuỷ thủ không chịu đi, vì người ta không chịu phát lương cho họ
bằng tiền Đông Dương. Theo giá thị trường, thì một đồng Đông Dương ăn
khoảng mười phrăng chứ không phải 2 phrăng 50, thế mà các công ty hàng hải
lại làm một việc hà lạm trắng trợn là định trả lương cho thuỷ thủ bằng phrăng
chứ không trả bằng tiền Đông Dương như đã trả cho công chức.
Thế là người ta liền xua tất cả mọi người ở dưới tàu lên, rồi lập tức bắt hết
các thuỷ thủ.
Rõ ràng là thuỷ thủ Hoàng Hải chẳng có gì phải so bì với thuỷ thủ Hắc Hải.
Chúng tôi cực lực phản đối việc đưa lính An Nam sang Xyri. Phải chăng các
nhà cầm quyền cấp cao cho rằng bao nhiêu anh em da vàng xấu số của chúng tôi
bị giết hại trên các chiến trường từ năm 1914 đến năm 1918, trong cuộc "chiến
tranh vì văn minh và công lý", vẫn còn chưa đủ hay sao?
***

12

Các ngài chiến thắng quang vinh của chúng ta thường quen thói "giáo dục"
người bản xứ bằng đá đít hoặc roi vọt.
Anh Nahông đáng thương hại đã bị ám sát đến hai lần. Lần thứ nhất bởi tay
tên đại uý Vida, lần thứ hai bởi tay tên lang băm đóng lon quân nhân coi việc
phẫu nghiệm xác chết. Tên này đã đánh cắp và giấu biệt bộ óc người chết để phi
tang, đặng cứu hung thủ là bạn của hắn. Nhưng than ôi! Anh Nahông không phải
là nạn nhân duy nhất của bọn quân phiệt thuộc địa! Một bạn đồng nghiệp của
chúng tôi ở thuộc địa đã thuật chuyện một nạn nhân khác như sau:
"Lần này, sự việc xảy ra trong trung đoàn lính khố đỏ thứ 5 ở Medông - Carê.
Nạn nhân là một người lính trẻ tuổi tên là Terie quê ở Tênét thuộc lớp quân dịch
năm 1921.
"Anh chết trong trường hợp rất thương tâm. Ngày 5 tháng 8, anh lính trẻ
Terie đến bệnh xá của trung đoàn để xin thuốc tẩy. Người ta đưa thuốc tẩy cho
anh, nói đúng hơn là đưa cho anh một thứ thuốc mà anh tưởng là thuốc tẩy. Anh
uống và vài giờ sau anh đau bụng quằn quại, rồi lăn đùng ra chết.
"Cụ thân sinh ra Terie nhận được một bức điện báo tin rằng người con độc
nhất của cụ đã chết và sáng hôm sau, chủ nhật, sẽ đưa đám. Bức điện không có
đến nửa lời an ủi hay giải thích.
"Đau xót đến cực độ, cụ Terie đến ngay Angiê, tìm trung đoàn lính khố đỏ
thứ 5 ở Medông- Carê. ở đấy cụ được biết xác con đang để ở bệnh viện Maiô.
(Mà làm sao xác Terie lại chở đến đây được nhỉ? Phải chăng để tránh việc khám
nghiệm mà luật lệ đã quy định là bắt buộc đối với mọi trường hợp chết ở trạm y
tế, người ta đã chở xác anh ta đến bệnh viện làm ra vẻ như bệnh nhân đã chết ở
dọc đường?).
"Đến bệnh viện, người cha đau khổ xin thăm xác con; người ta bảo hãy chờ
đã.
"Mãi sau, một quan tư thầy thuốc mới đến báo cho cụ biết là việc phẫu
nghiệm không phát hiện dấu vết gì khả nghi cả. Nói xong hắn bỏ mặc cụ đứng
đó, không cho phép cụ vào thăm xác con.
"Theo tin cuối cùng thì hình như cụ thân sinh ra Terie đã đến hỏi viên đại tá
chỉ huy trung đoàn lính khố đỏ thứ 5 về nguyên do cái chết của Terie và đã được
trả lời là con ông chết vì ngộ độc!".
 

13

CHƯƠNG II : VIỆC ĐẦU ĐỘC NGƯỜI BẢN XỨ
Cứ theo lời ngài Xarô quý mến, đảng viên đảng cấp tiến, nguyên Bộ trưởng
Bộ Thuộc địa, thì ngài là người cha hiền của dân bản xứ, ngài rất quý mến người
An Nam và được người An Nam quý mến lại.
Để nhồi nhét văn minh "Đại Pháp" cho người An Nam, ngài Xarô, người
trùm của sự nghiệp đó đã không từ một thủ đoạn nào, kể cả những thủ đoạn bỉ ổi
nhất và những tội ác. Đây, một chứng cớ: đó là bức thư mà ngài đã gửi cho
những người thuộc quyền ngài, với tư cách là toàn quyền Đông Dương và nhằm
vơ vét cho đầy túi tham của bọn kẻ cướp thực dân và cả của ngài nữa:
"Kính gửi ông công sứ,
"Tôi trân trọng yêu cầu ông vui lòng giúp đỡ những cố gắng của nha thương
chính trong việc đặt thêm đại lý bán lẻ thuốc phiện và rượu, theo chỉ thị của ông
tổng giám đốc nha thương chính Đông Dương.
"Để tiến hành việc đó, tôi xin gửi ông một bản danh sách những đại lý cần
đặt trong các xã đã kê tên; phần lớn các xã này, tới nay, vẫn hoàn toàn chưa có
rượu và thuốc phiện.
"Qua các tỉnh trưởng và các xã trưởng Cao Miên, ông có thể dùng ảnh hưởng
to tát của ông để làm cho một số tiểu thương người bản xứ thấy rằng buôn thêm
rượu và thuốc phiện là rất có lợi.
"Về phần chúng tôi, thì những viên chức lưu động trong khi đi kinh lý sẽ tìm
cách đặt đại lý, trừ phi ông muốn họ đợi ông tranh thủ được sự giúp đỡ của các
quan chức địa phương trước đã. Trong trường hợp này, tôi đề nghị ông vui lòng
báo cáo cho tôi biết.
"Chúng ta chỉ có thể đạt kết quả mỹ mãn, nếu chúng ta hợp đồng với nhau
chặt chẽ và liên tục, vì lợi ích tối cao của ngân khố".
"Ký tên: Anbe Xarô"
Lúc ấy, cứ một nghìn làng thì có đến một nghìn năm trăm đại lý bán lẻ rượu
và thuốc phiện. Nhưng cũng trong số một nghìn làng đó lại chỉ có vẻn vẹn mười
trường học.
Trước khi có bức thư quý hoá trên, hằng năm người ta cũng đã tọng từ 23 đến
24 triệu lít rượu cho 12 triệu người bản xứ, kể cả đàn bà và trẻ con.
***
"Nói đến các món độc quyền, người ta có thể hình dung Đông Dương như
một con nai béo mập bị trói chặt và đương hấp hối dưới những cái mỏ quặp của
một bầy diều hâu rỉa rói mãi không thấy no".
Trong số người có cổ phần trong